img
  • کد خبر:۲۱۲۵
  • تاریخ انتشار: شــنـبـه ، ۲۸ آبان سال ۱۳۹۰
  • ساعت ۲۲:۳۹:۴۴
  • تعداد بازدید: ۶۴۱۶
آشنایی با حمزه ابن علی اسفرائینی مشهور به شیخ آذری (784-866 ه.ق)

به بهانه برگزاری همایش بزرگداشت شیخ آذری:

آشنایی با حمزه ابن علی اسفرائینی مشهور به شیخ آذری (784-866 ه.ق)

اسفراین نیوز : شیخ آذری حدود 82 سال عمر کرد و در سال 866 ه.ق در اسفراین ارتحال کرد و در همان مدرسه ای که تدریس داشته مدفون ‌گردید و هنوز هم مرقد او زیارتگاه اهل نظر می‌باشد.

اسفراین نیوز :

آشنایی با حمزه ابن علی اسفرائینی مشهور به شیخ آذری (784-866 ه.ق)

خانم دکتر شیرین بیانی در کتاب تاریخ آل جلایر (سلطان احمد جلایر) به بعضی از کتب قدیمی که در مورد خاندان جلایر تالیف کرده، اشاراتی دارد از جمله کتاب عجایب الدنیا (عجایب المخلوقات)، که مولف آنرا قزوینی دانسته و سلطان احمدبهمنی از سلاطین دکن را احمد جلایر ذکر کرده در صورتی که مولف این کتاب حمزه ابن علی اسفراینی مشهور به شیخ آذری بوده و سلطان احمد همان سلطان بهمنی از پادشاهان دکن است که مولف یاد شده دربار او بوده و کتاب فوق و طغرای همایون و مثنوی بهمن نامه را در تاریخ خاندان این پادشاه سروده و تالیف کرده است.

شیخ آذری به اتفاق خالی خود امیر علی موید سریداری محضر امیر تیمور گورکان فاتح بزرگ جان را در حدود سال 800 ه. ق درک کرد. شیخ که حدود 82 سال عمر کرد و به سال 866 ه.ق در اسفراین ارتحال می‌کند و در همان مدرسه ای که تدریس داشته مدفون می‌گردد و هنوز هم مرقد او زیارتگاه اهل نظر می‌باشد. ماده تاریخ فوت وی را خواجه اوحد مستوفی چنین آورده است.

 

دریغا آذری شیخ زمانی

که مصباح حیاتش گشت بی‌ضو

چو او مانند خسرو بود در شعر

از آن تاریخ مرگش گشته

سایر کتب شیخ آذری عبارتند از: دیوان شیخ، جواهر الاسرار، که عرفانی است و بیشتر حروف مقطعه قرآن را شرح می‌کند و همچنین کتاب سعی و الصفا و تاریخ مکه را در مکه معظمه هنگام حج درنزد مرادش محی الدین غزالی طوسی تالیف کرده و مثنوی بهمن نامه را نیز در شجره و تاریخ سلطان احمد بهمنی پادشاه دکن و همچنین کتاب عجایب الغرایب را که حاکی از زندگی حیوانات دریا و خشکی و گیاهان است.

 شیخ علی شهاب در مدح شیخ آذری چنین می‌گوید:

 سر دفتر ارباب هنر خواجه علی آنکه ترا لطیف طبع از لیست تو خواه مرا یسند و خواهی میسند داند همه کس که حمزه استاد علیست و مقصود از حمزه (حمزه سید الشهداء) و علی بن ابوطالب است شیخ آذری در جواب می‌گوید:

 ای حمزه بدان که عرش حق جای علیست

 بر کتف رسول از شرف پای علیست

استاد علی است در جنگ ولی

 صد حمزه به علم و فضل لالای علیست

 شیخ چون در حقیقت مرد بزرگواری بوده از دریافت پنجاه هزار درم صله سلطان محمد خودداری می‌کند و روزی هم میرزا عبدالطیف تیموری به اسفراین می‌آید و به محضر شیخ می‌رود و پس از ساعاتی که محضر شیخ را ترک می‌کند چندین کیسه به شیخ می‌دهد ولی او از دریافت این پول هم امتناع می‌ورزد. شیخ آذری از اینکه پیر شده و به مرک می‌اندیشد بخشایش خداوند و ناچیز شمردن خود را چنین بیان می‌دارد.

شدیم پیر به عصیان و چشم آن داریم که جرم ما به جوانان پارسا بخشند زهول روزشمار آذری چه می‌ترسی تو کیستی که به آن روز در شمار آرند شیخ آذری دیوانش را که شامل غزلیات و قصاید و رباعیات است به امینا کاتب داده که به خط خوش نستعلیق آن روز تحریر کند و وی در اشعارش دست برده و به سلیقه خود تحریر کرده و شیخ در این باره امینا کاتب که به خط خوش نستعلیق آن روز تحریر کند و وی در اشعارش دست برده و به سلیقۀ خود تحریر کرده و شیخ در این باره گوید:

 دیوان بنده را که امینی سواد کرد

 دیوان بنده پر ز خوش آمد نوشته است

 هرجا که نکته ای به مثل دیده در سخن

 دست تصرفش همه را بد نوشته است

 اکنون شریک مهتر دیوان بنده است

 زیرا که بیشتر سخن خود نوشته است

 شیخ آذری بسیار پاکدل بوده و اشعار خوب بسیار دارد، عشق مجازی و عشق حقیقی و علم عشق حقیقی را در کسوت عشق مجازی برافراشته و طبع بلند و بدیهه روان او در حاضر جوابی خود شاهد بیداری و حاضرالذهنی است چنان که روزی به اتفاق شیخ صدالدین رواس در مشهد مقدس علی بن موسی علیه السلام به دیدن الغ بیک میرزا تیموری می‌رود، نخست الغ بیک میرزا از شیخ صدرالدین سؤال می‌کند: رواس با سین یا ثاد عربی آید، ولی رواص با صاد بیاید شیخ صدرالدین می‌گوید ما رواص بصادیم الغ بیک میرزا می‌گوید شما آن هم نبوده اید و سپس روی به شیخ آذری کرده که آذری چه نوع تخلّصی است، شیخ گفته که چون تولد من در ماه آذر بوده است؛ آذر تخلّص کرده ام، الغ میرزا گوید که آذر پاسی، باز نویسد شیخ بداهتاً گوید آذر ماه پارسی سال‌ها در مقام ذل و خواری گذرانیده و چنانچه پشتش دو تا شده و الغ بیک میرزا از این حاضرجوابی او خوش وقت گردید. در زمان شیخ آذری امیر علاءالدوله اسفراینی حاکم اسفراین بوده که نام او در خلال اشعار شیخ آمده است. شیخ این مرد بزرگ جهان بین و جهانگرد به‌اندازه ای سعۀ صدر داشته و در شعر و عرفان در دورۀ تیموری مشهور خاص و عام بوده، مثلاً برای یکی از شاگردانش این گونه انشاد کرده است:

 در انبساط بساط بسیط خاک نگر

 بسان رقعۀ شطرنج و عرصه پندار

 همان مثابه شطرنج دان مقابل هم

 دقیقه‌های سپید و سیاه و لیل و نهار

 بهوش باش که گردون شتل ریاست دغل

 سپهر شعبده باز و حریف بس طرّار

 ز فیل بند حوادث پیادۀ توفیق

 کسی برد که کند تحمل بسیار

 گرت هواست که رخ بر بساط شاه نهی

 در این بساط چو فرزین مباش کج رفتار

 ز گشت حادثه آنکس که احتراز کند

 بتاخت اسب مهار خود آذری به قمار

 در مورد ساختن دارالعماره احمد شاه بهمنی گوید:

 حبّذا قصر مشیّد که ز فرط عظمت

 آسمان سدره ای از پایه این درگاهست

 در شیعه بودن شیخ آذری:

 چنانکه هست فلک را دوازده تمثال

 که آفتاب بر آن دور می‌کند مه و سال

 بر آسمان ولایت دوازده بر جند

 چو آفتاب نبوت همه به اوج کمال

 شهان بی‌سپه و خسروان بی

 ملوک بی‌چشم و اغنیای بی‌اموال

 شیخ آذری حدود 82 سال عمر کرده و به سال 866 (ه.ق) در اسفراین ارتحال می‌کند ودر همان مدرسه ای که تدریس داشته مدفون می‌گردد و هنوز هم مرقد او زیارتگاه اهل نظر می‌باشد. لیلی و مجنون شیخ آذری به طور مجزا از دیوان نیز جمع آوری گردیده واصل آن در کتابخانه ارمغان موجود است. این مثنوی چنین آغاز می‌گردد:

 این نامه چو زد در تمامی

 بردم بر شیخ خود نظامی

 آن گشته به مثنوی یگانه

 گردیده در آسمان فسانه

 آن مرشد عاشقان به هر فن

 چون رشته روان به چشم سوزن

 در خاتمه یک رباعی و یک تک بیتی می‌آوریم و به قولی برای بقیه زندگی و اشعار حضرت شیخ این زمان بگذار تا وقت دگر:

 عصیان خلایق ازچه صحرا صحرا

 در دشت عنایت تو یک برگ گیاست

 هرچند گناه ماست کشتی کشتی

 غم نیست که رحمت تو دریا دریاست

 * * *

 غلام همت آن عارفان با کرّمم

 که یک ثواب ببینند و یک خطا بخشند

نسخه چاپیimg


نام کامل:
ایمیل:
نظر شما:  
 

در زمینه‌ی انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:

 پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
 اسفراین نیوز مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
 اسفراین نیوز از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است
 نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود